ศูนย์เรียนรู้การแสดงหนังประโมทัย

การแสดง "หนังประโมทัย" หรือ "หนังบักตื้อ" นั้น ไม่ได้มีเพียงแค่เพื่อมอบความสนุกสนานเพียงอย่างเดียว แต่ยังทำหน้าที่เป็นเสมือน "สื่อมวลชน" และ "โรงเรียนสอนศีลธรรม" ของชาวอีสานในยุคอดีต และเป็นการแสดงออก 5 ประการหลัก ดังนี้ 1. เพื่อความบันเทิงและผ่อนคลาย หนังประโมทัยทำหน้าที่เป็นมหรสพหลักในงานบุญประเพณีต่างๆ ตามฮีตสิบสองคองสิบสี่ของชาวอีสาน เช่น งานบุญผะเหวด งานบุญบั้งไฟ งานบวช รวมถึงงานศพ (ชาวอีสานเรียกว่า "งันเฮือนดี" เพื่อเป็นเพื่อนเจ้าภาพและคลายความโศกเศร้า) เพื่อให้ชาวบ้านที่เหน็ดเหนื่อยจากการทำไร่ทำนาได้มารวมตัวกันหัวเราะและผ่อนคลาย 2. เพื่อสอดแทรกคติธรรมและคำสอนทางศาสนา ในยุคที่การเข้าถึงการศึกษาและสื่อต่างๆ ยังมีจำกัด การแสดงมหรสพคือเครื่องมือชั้นดีในการปลูกฝังจริยธรรม เรื่องที่นำมาแสดงไม่ว่าจะเป็น รามเกียรติ์, สังข์ศิลป์ชัย (สินไซ) หรือนิทานชาดก จะถูกนำมาใช้เพื่อสอนใจชาวบ้านให้ตระหนักถึง บาปบุญคุณโทษ ความกตัญญูกตเวที การเสียสละ และผลของการทำดีได้ดีทำชั่วได้ชั่ว ผ่านจุดจบของตัวละครฝ่ายอธรรม 3. เพื่อสืบสานและถ่ายทอดศิลปวัฒนธรรมอีสาน หนังประโมทัยเป็นเสมือนแหล่งรวบรวมภูมิปัญญาท้องถิ่นแบบบูรณาการ วัตถุประสงค์ในเชิงวัฒนธรรมคือการรักษาสิ่งเหล่านี้ไว้ไม่ให้สูญหาย ได้แก่: ภาษาและวรรณกรรม: การพากย์ที่ใช้ภาษาถิ่นอีสาน การโต้ตอบด้วย "ผญา" (คำคม/บทกวีอีสาน) และการเล่าขานวรรณกรรมพื้นบ้าน คีตศิลป์: การสืบทอดท่วงทำนองการร้องแบบ "หมอลำ" และดนตรีพื้นบ้าน เช่น แคน พิณ โหวต ทัศนศิลป์: การสืบทอดวิชาช่างในการฉลุลายและแกะสลักตัวหนัง (หุ่นเชิด) 4. เพื่อสะท้อนภาพวิถีชีวิตและสังคม (Social Commentary) หนังประโมทัยทำหน้าที่สะท้อนความเป็นไปของสังคมในยุคนั้นๆ โดยผ่านกระบอกเสียงของ "ตัวตลก" ซึ่งมักจะหยิบยกเอาเหตุการณ์บ้านเมือง ปัญหาปากท้อง ความเป็นอยู่ หรือแม้แต่การเสียดสีข้าราชการและผู้นำชุมชน มาเล่าเป็นมุกตลกขบขัน ทำให้ชาวบ้านรู้สึกมีส่วนร่วมและมีพื้นที่ในการระบายความอัดอั้นตันใจผ่านเสียงหัวเราะ 5. เพื่อรับใช้พิธีกรรมและความเชื่อพื้นถิ่น ในหลายพื้นที่ของภาคอีสาน การแสดงหนังประโมทัยยังมีวัตถุประสงค์เพื่อตอบสนองต่อความเชื่อทางจิตวิญญาณ เช่น การว่าจ้างคณะหนังประโมทัยไปแสดงเพื่อ "แก้บน" ต่อสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่เคารพนับถือ หรือแสดงเพื่อถวายแด่ "ผีปู่ตา" (ผีบรรพบุรุษผู้ปกปักรักษาหมู่บ้าน) ตามความเชื่อดั้งเดิมของชุมชน

หนังประโมทัย(หรือที่ชาวอีสานมักเรียกกันติดปากว่า "หนังบักตื้อ" หรือ "หนังปะโมทัย") เป็นศิลปะการแสดงมหรสพพื้นบ้านอันทรงคุณค่าของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (อีสาน) ของประเทศไทย โดยเป็นการผสมผสานกันอย่างลงตัวระหว่าง "หนังตะลุง" ของภาคใต้ และ "หมอลำ" ของภาคอีสาน ได้รับอิทธิพลมาจากหนังตะลุงของทางภาคใต้และหนังใหญ่ของภาคกลาง โดยถูกนำมาดัดแปลงให้เข้ากับวิถีชีวิตและวัฒนธรรมของชาวอีสาน เริ่มแรกมักเล่นกันในงานบุญประเพณีต่างๆ ของหมู่บ้าน เช่น งานบุญผะเหวด งานบวช หรืองานศพ เพื่อเป็นมหรสพสร้างความบันเทิงให้กับชาวบ้านในสมัยที่ยังไม่มีโทรทัศน์หรือภาพยนตร์

การแสดงหนังประโมทัยมีองค์ประกอบที่โดดเด่นและแตกต่างจากหนังตะลุงใต้ ดังนี้: การพากย์และการร้อง: ผู้เชิดหนัง (หรือที่เรียกว่า "หมอพากย์") จะใช้ ภาษาถิ่นอีสาน ในการดำเนินเรื่อง และใช้ท่วงทำนองการร้องแบบ "หมอลำ" ซึ่งเป็นจุดเด่นที่ทำให้ชาวอีสานเข้าถึงอารมณ์และสนุกสนานไปกับการแสดง ดนตรีประกอบ: ใช้เครื่องดนตรีพื้นบ้านอีสานเป็นหลัก เช่น แคน พิณ โหวต กลองตุ้ม ฉิ่ง และฉาบ (ในยุคหลังอาจมีการนำเครื่องดนตรีสากลอย่างกลองชุดหรือคีย์บอร์ดมาผสมผสานเพื่อให้จังหวะเร้าใจขึ้น) ตัวหนัง (หุ่นเชิด): ทำจากหนังวัวหรือหนังควายที่นำมาฉลุลายและระบายสี แม้จะมีรูปร่างคล้ายหนังตะลุง แต่จะมีการปรับเปลี่ยนลวดลาย เครื่องแต่งกาย และหน้าตาให้ดูเป็นเอกลักษณ์ของคนอีสาน 3. เรื่องราวที่นิยมแสดง วรรณคดีและชาดก: เรื่องที่ได้รับความนิยมสูงสุดคือ "รามเกียรติ์" (มักเลือกตอนที่รบกันสนุกสนาน) และ "สังข์ศิลป์ชัย" (สินไซ) รวมถึงเรื่องในทศชาติชาดก เช่น พระเวสสันดร นิทานพื้นบ้าน: เรื่องราวสะท้อนสังคม นิทานก้อม (นิทานสั้นๆ ขำขันของอีสาน) หรือเรื่องที่แต่งขึ้นใหม่เพื่อสอดแทรกคติสอนใจและมุกตลกที่เข้ากับยุคสมัย 4. ตัวตลกชูโรง (สีสันของเรื่อง) สิ่งที่ขาดไม่ได้และมักจะเป็นที่จดจำของผู้ชมมากกว่าตัวเอกคือ "ตัวตลก" ซึ่งจะออกมาสร้างเสียงหัวเราะด้วยมุกตลกเสียดสีสังคม หรือเรื่องราวในชีวิตประจำวัน ตัวตลกที่มีชื่อเสียงและเป็นที่รู้จักของหนังประโมทัย ได้แก่: ปลัดทอง (บักทอง): มักมีลักษณะพุงพลุ้ย ปากกว้าง เป็นตัวแทนของชาวบ้านที่มีความเจ้าเล่ห์แต่ก็ตลกขบขัน บักป่อง / บักแก้ว: ตัวตลกคู่หูที่มักจะออกมาต่อปากต่อคำกัน สร้างรอยยิ้มให้กับผู้ชมได้เสมอ