ฐานการเรียนรู้ ผ้าทอพื้นบ้าน ถักทอภูมิปัญญาท้องถิ่น บ้านคำก้าว หมู่ 4

ฐานการเรียนรู้ ผ้าทอพื้นบ้าน ถักทอภูมิปัญญาท้องถิ่น บ้านคำก้าว หมู่ที่ 4 ตำบลห้วยแก้ง อำเภอกุดชุม จังหวัดยโสธร เป็นแหล่งเรียนรู้ภูมิปัญญาพื้นบ้านที่มุ่งเน้นการถ่ายทอดทักษะการทอผ้าด้วยมือ การอนุรักษ์ลายผ้าโบราณ และการสร้างอาชีพให้แก่คนในชุมชน วัตถุประสงค์ของฐานการเรียนรู้อนุรักษ์และสืบสาน: อนุรักษ์องค์ความรู้ ลวดลาย และเทคนิคการทอผ้าโบราณไม่ให้สูญหาย สร้างอาชีพและรายได้: ถ่ายทอดทักษะการทอผ้า การแปรรูปผลิตภัณฑ์ เพื่อเสริมสร้างรายได้แก่คนในชุมชนและผู้สนใจ ส่งเสริมอัตลักษณ์ท้องถิ่น: สร้างสรรค์ผลงานผ้าทอที่มีลวดลายเอกลักษณ์เฉพาะถิ่น (เช่น ผ้าลายลูกหวาย/ลายยศสุนทร ของจังหวัดยโสธร)

กลุ่มอาชีพทอผ้าพื้นเมืองบ้านคำก้าว ตั้งอยู่บ้านคำก้าว หมู่ 4 ตำบลห้วยแก้ง อำเภอกุดชุม กศน.ตำบลห้วยแก้งเข้าไปสนับสนุนตั้งแต่ปี พ.ศ. 2540 โดยเริ่มก่อตั้งเป็นกลุ่มทอผ้าประจำตำบล มีวิทยากร นางสมรัก ปทุมวัน เป็น ประวัติที่ผ่านมาคนไทยยุคก่อน ประวัติศาตร์ รู้จักทอผ้าใช้แล้ว โดยได้ค้นพบว่า แนวดินเผาที่ใช้สำหรับ ปั่นเส้นด้าย และยังพบร่องรอยของเศษฝ้าย และไหมติดอยู่กับกำไลและขวานสำริด และขวานสำริด ที่บ้านเชียง คุณภาพฝ้าย พบว่าที่เกี่ยวกับการปั่นด้ายคือ กำลังเกาะหรือยึดเหนี่ยวต้องมีมากพอ เพราะเส้นใยบิดพันกันเป็นเกลียวมีความละเอียด และความยาวพอดี ความโค้งอ่อนตัวปานกลาง ยึดตัวออกได้บ้าง มีขี้ผึ้งธรรมชาติ หุ้มผิวเส้นใย ผ้าฝ้ายมีเนื้อสัมผัสนุ่ม เป็นฉนวนความร้อนดีเลิศ ดูดความชื้นได้มาก ดูดสีย้อมดี ความดีเหล่านี้รวมกับฝ้ายมีราคาค่อนข้างถูกทำให้ฝ้ายเป็นที่นิยมใช้กันทั่วไป การทอผ้า เป็นงานศิลปะพื้นบ้านที่เป็นงานหัตถกรรมของไทยที่อาศัยแรงงานและฝีมือประดิษฐ์คิดค้นอันเป็นผลสืบเนื่องมาจากการสั่งสมประสบการณ์ และอุดมการณ์พื้นฐานในการดำรงชีวิต ศิลปะการทอผ้าจึงเป็นสิ่งที่มีคุณค่าทั้งยังเป็นเครื่องเตือนใจให้ตระหนักถึงสภาพความเป็นอยู่ที่มีเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมแบบไทยๆ อันมีพัฒนาการสืบเนื่องมานานหลายร้อยปี ก่อให้เกิดความภูมิใจ ในความเป็นไทย ในท้องที่อำเภอเสาไห้ จังหวัดสระบุรี เป็นอำเภอที่มีคน “ไท-ยวน” มากเป็นอันดับหนึ่งของจังหวัด และตำบลท่าช้าง อำเภอเสาไห้ ก็เป็นอีกตำบลหนึ่งที่มีคน “ไทย-ยวน” ซึ่งอพยพมาจากภาคเหนือของประเทศไทย คือมาจากอำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย หรือเดิมเรียกว่า แคว้นโยนกนคร คนไทยกลุ่มนี้จึงมีภาษาพูดและวัฒนธรรมละม้ายคล้ายกับคนในภาคเหนือ แถบเชียงใหม่ เชียงราย เชียงแสน ชนกลุ่มนี้ เรียกชื่อตนเองว่า “ไท-ยวน” ชาวไทยวนที่ตำบลท่าช้าง ยังคงรักษาวัฒนธรรมประเพณีแบบชาวล้านนา เช่นภาษาพูด การแต่งกาย การทำบุญตามประเพณีแบบล้านนา เช่น ประเพณีสลากภัต การประกอบอาชีพของชาวไทยยวนส่วนใหญ่ ประกอบอาชีพทำนา รับจ้าง ค้าขาย และมีอาชีพเสริมหลังการทำนา คือ การทอผ้า ประวัติความเป็นมาของกลุ่มสตรีทอผ้าพื้นเมืองตำบลห้วยแก้ง ผ้าทอพื้นเมืองคำก้าว เป็นภูมิปัญญาของชาวบ้านคำก้าว ที่ได้สืบทอดมาจากบรรพชน สตรีชาวโยนกนคร หรือที่เรียกว่า ไท-ยวน จะมีความรู้ความเชี่ยวชาญด้านการทอผ้า ซึ่งในสมัยโบราณ ผู้หญิงจะทอผ้าไว้ใช้ในครัวเรือน ทอกันเกือบทุกบ้าน เป็นหัตถกรรมพื้นบ้านรูปแบบและวิธีการทอก็ได้รับการฝึกหัดถ่ายทอดสืบต่อกันจากบรรพบุรุษมาสู่ลูกหลาน โดยใช้กี่มือ หรือกี่พื้นบ้าน เป็นเครื่องทอ ลวดลายของผ้าจะเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของแต่ละหมู่บ้าน ชาวบ้านคำก้าว เมื่อมีเวลาว่างจากการทำนา ก็จะทอผ้าไว้ใช้ ซึ่งในการทอผ้าช่วงแรก ๆ จะทอเป็นผ้าซิ่นริมผ้า หรือชาวผ้าจะเป็นสีแดง หากทอได้มากๆ ก็จะรวมกันเป็นหาบไปขายในงานเทศกาล ในปัจจุบัน มีที่ทำการกลุ่มเป็นอาคารถาวร มีสมาชิกกลุ่ม 20 คน การทอผ้ายังคง เอกลักษณ์ผ้าลายโบราณ แต่ได้มีการพัฒนาลวดลายผ้าตามที่กรมส่งเสริมอุตสาหกรรมมาสนับสนุนฝึกอบรม เช่น ทอผ้าเช็ดหน้า, ผ้าสีพื้น, ผ้าขาวม้า และสีสันสวยงามตามสมัยนิยม ในอนาคตการพัฒนาผลิตภัณฑ์ผ้าทอท่าช้าง นอกจากจะทอเป็นผ้าถุง, ผ้าขาวม้า, ผ้าห่ม, ผ้าเช็ดตัว, ผ้าคลุมไหล่, ผ้าตัดเสื้อ, ผ้าเช็ดหน้า หรือถุงย่ามแล้ว สามารถทอเพื่อนำไปแปรรูปเป็นกระเป๋า, หมวก, หมอน, หมอนอิง, ซองโทรศัพท์, ถุงใส่ของวัยรุ่น ซึ่งจะทำให้ตลาดกว้างขวางยิ่งขึ้น ซึ่งการทอผ้าของชาวบ้านท่าช้างก็จะมีเอกลักษณ์ของตัวเอง คือ ผ้าสี่เขา หรือผ้าสี่ตะกรอ เป็นผ้าทอโบราณ สะท้อนถึงภูมิปัญญาของบรรพบุรุษที่สืบทอดกันมาหลายร้อยปี ในปัจจุบัน ยังมีผู้สืบทอดภูมิปัญญาต่อไปและขณะเดือนกันก็สามารถนำภูมิปัญญาเดิมประยุกต์ ให้เข้ากับสมัยใหม่ตามความต้องการของตลาดในด้านสีสันและรูปแบบ วัสดุ/อุปกรณ์ 1. กี่กระตุก 2. ฟันหวี 3. หลอดใหญ่ 4. หลอดเล็ก 5. เผื่อนผลัดหลอด 6. ที่เดินด้าย (ที่ม้วนฮูก) 7. ไหมประดิษฐ์สีต่าง ๆ กระบวนการผลิต/ขั้นตอนการผลิต 1. นำไหมประดิษฐ์ (สีตามต้องการ) จำนวน 2.5 ลูก ไปปั่นใส่หลอดใหญ่ 2. นำไปเดินด้ายเพื่อหาความยาม จำนวน 150 เมตร 3. เดินด้ายเสร็จนำไปใส่ฟันหวีเพื่อหวีด้าย 4. นำวัสดุในข้อ 3 ไปใส่กี่กระตุก 5. เก็บตะกรอเพื่อทำให้เป็นลายขัดพื้นฐาน 6. พันด้ายสีตามที่ต้องการใส่หลอดเล็ก โดยอุปกรณ์เผื่อนผลัดหลอด 7. นำวัสดุในข้อ 6 ไปใส่กระสวยและนำไปพุ่งที่กี่กระตุกขณะทอ 8. จะได้ผืนผ้าความยามตามต้องการ เคล็ดลับในการผลิต 1. การคิดรูปแบบ ลวดลายผ้าให้ทันสมัย 2. เนื้อผ้าคงทน สีไม่ตก โครงสร้างและเนื้อหาการเรียนรู้ (4 ขั้นตอนหลัก)🔹 ฐานที่ 1: การเตรียมเส้นใยและสีธรรมชาติ (ต้นน้ำ) เส้นใย: การปลูกฝ้าย การเข็นมือ (ปั่นเกลียวเส้นด้ายฝ้าย) หรือการสาวไหม การย้อมสีธรรมชาติ: การสกัดสีจากพืชพรรณและธรรมชาติในท้องถิ่น เช่น เปลือกไม้ ใบไม้ แก่นไม้ หรือโคลน เพื่อให้ได้โทนสีธรรมชาติ ปลอดภัย และเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม 🔹 ฐานที่ 2: เตรียมการทอผ้า (กลางน้ำ)การเตรียมกี่และการสืบเส้นด้าย (เส้นยืน): การนำเส้นด้ายมาจัดเรียงเข้ากี่ทอผ้า การค้นหูกและการเก็บตะกอ (เก็บเขา): ขั้นตอนสำคัญในการกำหนดลวดลายของผ้า เช่น ทอผ้าพื้นเรียบ ผ้าขิด หรือผ้ามัดหมี่ 🔹 ฐานที่ 3: กระบวนการถักทอผ้า (การปฏิบัติงานทอ)เทคนิคการพุ่งกระสวยและการเหยียบตะกอ: การควบคุมจังหวะมือและเท้าเพื่อสร้างเนื้อผ้า การสร้างสรรค์ลวดลาย: การใช้ทักษะฝีมือในการสอดสลับสี หรือยกดอกตามลวดลายภูมิปัญญาท้องถิ่น 🔹 ฐานที่ 4: การแปรรูปและการเพิ่มมูลค่า (ปลายน้ำ)แปรรูปผลิตภัณฑ์: ตัดเย็บเป็นเสื้อผ้า ผ้าพันคอ ผ้าคลุมไหล่ ผ้าขาวม้า กระเป๋า หรือของแต่งบ้าน ต่อยอดการตลาด: พัฒนาบรรจุภัณฑ์ เล่าเรื่องราว (Storytelling) ผลิตภัณฑ์ และช่องทางจำหน่ายบริบทและจุดเด่นของฐานการเรียนรู้ พื้นที่ดำเนินงาน: บ้านคำก้าว หมู่ 4 ตำบลห้วยแก้ง อำเภอกุดชุม จังหวัดยโสธร หน่วยงานสนับสนุนและขับเคลื่อน: สกร.ระดับอำเภอกุดชุม ร่วมกับ เทศบาลตำบลห้วยแก้ง และผู้นำชุมชนบ้านคำก้าว อัตลักษณ์: สืบทอดเทคนิคการทอผ้าด้วยกี่มือโบราณ การย้อมสีธรรมชาติจากวัตถุดิบในท้องถิ่น (เช่น เปลือกไม้ ใบไม้ พืชสมุนไพร) และการรังสรรค์ลวดลายที่เป็นเอกลักษณ์ของจังหวัดยโสธร เช่น ผ้าลายลูกหวาย หรือ ผ้าขิด/ผ้ามัดหมี่ 2. โครงสร้างองค์ความรู้ในฐานการเรียนรู้ 🔹 ขั้นตอนที่ 1: การเตรียมเส้นใยและย้อมสีธรรมชาติ (ต้นน้ำ) การเตรียมเส้นด้าย/เส้นฝ้าย การเข็นมือ การสกัดสีธรรมชาติจากพืชพรรณท้องถิ่นในตำบลห้วยแก้ง เพื่อให้ได้โทนสีที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม ปลอดภัยต่อผู้ทอและผู้สวมใส่ 🔹 ขั้นตอนที่ 2: การสืบเส้นด้ายและการเก็บตะกอ (กลางน้ำ) การค้นหูก (จัดเรียงเส้นด้ายเข้าโครงกี่) การเก็บเขา/เก็บตะกอ เพื่อกำหนดโครงสร้างลวดลายผ้าก่อนเริ่มทอ 🔹 ขั้นตอนที่ 3: กระบวนการถักทอผ้ากี่มือ (การปฏิบัติ) การฝึกทักษะจังหวะการสอดกระสวยและการเหยียบตะกอ การประดิดประดอยสอดสลับสีและสร้างสรรค์ลายผ้าตามภูมิปัญญาโบราณ 🔹 ขั้นตอนที่ 4: การแปรรูปและส่งเสริมการตลาด (ปลายน้ำ) การแปรรูปผลิตภัณฑ์เป็นผ้าขาวม้า ผ้าพันคอ ผ้าซิ่น ผ้าคลุมไหล่ และเสื้อผ้าสำเร็จรูป การเชื่อมโยงเป็นสินค้า OTOP ชุมชน และจำหน่ายผ่านช่องทางศูนย์เรียนรู้และตลาดชุมชน 3. ข้อมูลการประสานงานและเดินทาง ตำแหน่งที่ตั้ง: บ้านคำก้าว หมู่ 4 ตำบลห้วยแก้ง อำเภอกุดชุม จังหวัดยโสธร พิกัดทางภูมิศาสตร์ (โดยประมาณ): 15.99859, 104.29783 ติดต่อประสานงานเยี่ยมชม: เทศบาลตำบลห้วยแก้ง โทร. 045-979765 หรือประสานผ่าน สกร.ระดับอำเภอกุดชุม / ศกร.ระดับตำบลห้วยแก้ง

โครงสร้างองค์ความรู้ในฐานการเรียนรู้ 🔹 ขั้นตอนที่ 1: การเตรียมเส้นใยและย้อมสีธรรมชาติ (ต้นน้ำ) การเตรียมเส้นด้าย/เส้นฝ้าย การเข็นมือ การสกัดสีธรรมชาติจากพืชพรรณท้องถิ่นในตำบลห้วยแก้ง เพื่อให้ได้โทนสีที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม ปลอดภัยต่อผู้ทอและผู้สวมใส่ 🔹 ขั้นตอนที่ 2: การสืบเส้นด้ายและการเก็บตะกอ (กลางน้ำ) การค้นหูก (จัดเรียงเส้นด้ายเข้าโครงกี่) การเก็บเขา/เก็บตะกอ เพื่อกำหนดโครงสร้างลวดลายผ้าก่อนเริ่มทอ 🔹 ขั้นตอนที่ 3: กระบวนการถักทอผ้ากี่มือ (การปฏิบัติ) การฝึกทักษะจังหวะการสอดกระสวยและการเหยียบตะกอ การประดิดประดอยสอดสลับสีและสร้างสรรค์ลายผ้าตามภูมิปัญญาโบราณ 🔹 ขั้นตอนที่ 4: การแปรรูปและส่งเสริมการตลาด (ปลายน้ำ) การแปรรูปผลิตภัณฑ์เป็นผ้าขาวม้า ผ้าพันคอ ผ้าซิ่น ผ้าคลุมไหล่ และเสื้อผ้าสำเร็จรูป การเชื่อมโยงเป็นสินค้า OTOP ชุมชน และจำหน่ายผ่านช่องทางศูนย์เรียนรู้และตลาดชุมชน