บ่อเกลือสินเธาว์

ความหมาย เกลือสินเธาว์ หมายถึง กลือสินเธาว์ เป็นเกลือที่เกิดขึ้นบนบกในรูปแบบหินเกลือ ดินเค็ม (ดินเอียด หรือ ขี้ทา) ดินโป่ง เกิดจากชั้นเกลือหินที่รองรับอยู่ใต้ดินเป็นโดมเกลือ (Salt Dome) ขนาดใหญ่ ชั้นเกลือหินจะสัมผัสกับชั้นน้ำบาดาลเกิดการละลายเป็นชั้นน้ำเค็ม แล้วระเหยอย่างรวดเร็วทิ้งผนึกเกลือเล็ก ๆ อยู่บนผิวดินซึ่งจะมีการนำดินเค็มที่มีคราบเกลือนี้ไปผลิตเกลือสินเธาว์ นอกจากนี้ในบางพื้นที่ยังมีการสูบน้ำใต้ดินขึ้นมาทำเกลือสินเธาว์เป็นอาชีพด้วย

การผลิตเกลือแบบดั้งเดิม ดังที่กล่าวมาข้างต้นนิยมผลิตทั่วไปในบริเวณจังหวัดมหาสารคามร้อยเอ็ดยโสธร อุบลราชธานีกาฬสินธุ์ แต่ปัจจุบันผู้ผลิตเกลือลักษณะนี้เริ่มลดจำนวนลง เนื่องจากสภาพสิ่งแวดล้อมธรรมชาติที่เปลี่ยนไป ป่าไม้ถูกเปลี่ยนให้กลายเป็นพื้นที่ทำการเกษตร ชาวบ้านไม่มีฟืนมาใช้ในการเคี่ยวหุงเกลือ และสาเหตุจากเกษตรกรใช้สารเคมีในการทำนา ทำให้เกิดสารเคมีตกค้างในดิน ดินเอียดก็ไม่สามารถนำมาผลิตเกลือได้ รวมถึงคนรุ่นใหม่ไม่สนใจที่จะเรียนรู้ภูมิปัญญาการผลิตเกลือแบบดั้งเดิม หรืออาจเป็นเพราะยุคสมัยใหม่ความสะดวกสบายมีมากขึ้น และเกลือไอโอดีนที่ได้รับการรับรองจากกระทรวงสาธารณสุขมีจำหน่ายตามท้องตลาดทั่วไป การผลิตและบริโภคเกลือแบบดั้งเดิมของชาวอีสาน จึงไม่เป็นที่นิยมเท่าที่ควร ในประเทศไทยมีเกลือ 2 ชนิดคือเกลือสมุทรหรือเกลือทะเลและเกลือหินหรือเกลือสินเธาว์ เกลือสมุทรหรือเกลือทะเล เป็นเกลือที่ผลิตขึ้นโดยการนำน้ำทะเลขึ้นมาตากแดด ให้น้ำระเหยไปเหลือแต่ผลึกเกลือตกอยู่ มีการผลิตใช้มาตั้งแต่โบราณ เกลือทะเลมีคุณสมบัติที่ดีในการเป็นแหล่งเกลือแร่ที่สมดุลต่อร่างกาย มีไอโอดีนจากธรรมชาติ 1-5 มิลลิกรัม/กิโลกรัม ที่ความชื้น 2-68% อยู่ในรูปที่เหมาะสมต่อการดูดซึม ประเทศไทยมีพื้นที่ทำนาเกลืออยู่ 7 จังหวัด ได้แก่ เพชรบุรี สมุทรสาคร สมุทรสงคราม ฉะเชิงเทรา ชลบุรีจันทบุรี และปัตตานี

ปัจจุบันในภาคอีสานมีการผลิตเกลืออยู่ 3 รูปแบบ คือ 1. การผลิตเกลือแบบดั้งเดิมดังที่กล่าวมาข้างต้น นิยมผลิตทั่วไปในบริเวณจังหวัดมหาสารคาม ร้อยเอ็ด ยโสธร อุบลราชธานี กาฬสินธุ์ แต่ปัจจุบันผู้ผลิตเกลือลักษณะนี้เริ่มลดจำนวนลง เนื่องจากสภาพสิ่งแวดล้อมธรรมชาติที่เปลี่ยนไป ป่าไม้ถูกเปลี่ยนให้กลายเป็นพื้นที่ทำการเกษตร ชาวบ้านไม่มีฟืนมาใช้ในการเคี่ยวหุงเกลือ และสาเหตุจากเกษตรกรใช้สารเคมีในการทำนา ทำให้เกิดสารเคมีตกค้างในดิน ดินเอียดก็ไม่สามารถนำมาผลิตเกลือได้ รวมถึงคนรุ่นใหม่ไม่สนใจที่จะเรียนรู้ภูมิปัญญาการผลิตเกลือแบบดั้งเดิม หรืออาจเป็นเพราะยุคสมัยใหม่ความสะดวกสบายมีมากขึ้น และเกลือไอโอดีนที่ได้รับการรับรองจากกระทรวงสาธารณสุขมีจำหน่ายตามท้องตลาดทั่วไป การผลิตและบริโภคเกลือแบบดั้งเดิมของชาอีสาน จึงไม่เป็นที่นิยมเท่าที่ควร 2. การผลิตเกลือโดยวิธีสูบน้ำเกลือจากใต้ดินขึ้นมาเคี่ยวหุง ชุมชนที่ผลิตเกลือลักษณะนี้คือบ่อเกลือหัวแฮด บ้านท่าสะอาด ตำบลท่าสะอาด อำเภอเซกา จังหวัดบึงกาฬ และ 3. การผลิตเกลือด้วยวิธีสูบน้ำเค็มจากใต้ดินขึ้นมาตากแดด ที่เรียกว่า นาเกลืออยู่ที่อำเภอบ้านดุง จังหวัดอุดรธานี และอุตสาหกรรมเกลือบริสุทธิ์ อำเภอพิมาย จังหวัดนครราชสีมาชาวบ้านกำลังตักเกลือที่เเห้งเเล้วใส่ถังเพื่อจำหน่าย (ภาพถ่ายโดย จักรมนตรี ชนะพันธ์) แต่ผู้อ่านทราบหรือไม่ว่าเกลือไอโอดีนที่จำหน่ายตามท้องตลาด ชาวอีสานไม่นิยมนำมาใช้หมักทำปลาร้า เพราะทำให้ปลาร้าเน่าเสีย ชาวบ้านจึงนิยมใช้เฉพาะเกลือสินเธาว์ที่ผลิตแบบดั้งเดิม ใช้หมักทำปลาร้าจึงจะทำให้ไม่เน่าเสียและมีรสชาดอร่อยการผลิตเกลือสินเธาว์แบบดั้งเดิมของชาวอีสานจะหายไปหรือไม่? ผู้ให้คำตอบคือลูกหลานชาวอีสานเองที่จะสานต่อภูมิปัญญาเหล่านี้เอาไว้ หรือจะปล่อยให้กลายเป็นเรื่องราวเพียงให้ผู้คนได้จดจำเท่านั้น