ฐานการเรียนรู้ผ้าลายขอ ทอฝัน ปันสุข บ้านเลขที่ 195 หมู่ 17 บ้านแดง ตำบลโพนงาม อำเภอกุดชุม จังหวัดยโสธร

เพื่อเป็นแหล่งเรียนรู้ด้านการทอผ้าและการมัดหมี่ลายผ้า

ผ้าทอเป็นสื่อสัญลักษณ์ของคนในแต่ละชุมชนแสดงถึงเชื้อชาติ เผ่าพันธุ์ และความแตกต่างทาง วัฒนธรรม ผ้าทอยังคงเป็นปัจจัยสำคัญในการดำรงชีวิตของมนุษย์ตั้งแต่แก่จนถึงตายและมีบทบาทสำคัญทั้งใน แง่เศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม การทอผ้าเริ่มจากการสาน มนุษย์เริ่มสานต้นหญ้าอ่อนเพื่อใช้ใส่วัสดุสิ่งของ และต่อมากลายเป็นเสื่อและตะกร้า และพัฒนามาเป็นวิธีการต่อต้นพืชเพื่อเป็นเส้นที่ยาวและทำให้เหนียว ขึ้น สามารถรับน้ำหนักได้มากขึ้นจนกระทั่งมีการคิดค้นวัสดุการทอจากพืชมาเป็นเส้นใยเช่น ฝ้าย รู้จักวิธีการ ทออย่างง่าย คือการนำฝ้ายมาผูกกับหินเป็นเส้นยืนและใช้เส้นพุ่งเข้าไปเวลาทอ ในอดีตเด็กผู้หญิงทุกคนจะถูก ฝึกหัดให้รู้จักการทอผ้า และเย็บปัก ถักร้อย ซึ่งเป็นสิ่งที่จำเป็นในการดำรงชีวิตในชุมชนภาคอีสาน ผ้าทอ ยังคงบทบาททางสังคมและวัฒนธรรม นอกจากบทบาททางการค้า ยังมีการใช้ผ้าในประเพณีและพิธีกรรมต่าง ๆ ดังนั้นการสืบทอดความคิด ความเชื่อแบบแผนทางสังคม จากคนรุ่นเก่าสู่คนรุ่นใหม่ และพัฒนาศักยภาพ ภูมิ ปัญญาท้องถิ่นที่มีอยู่ในการเสริมสร้างคุณภาพชีวิตเพื่อการดำรงอยู่ของวัฒนธรรมควบคู่กับการพัฒนาเป็น อาชีพและรายได้ของคนชุมชน การทอผ้าเป็นวัฒนธรรมอย่างหนึ่งที่สืบทอดกันมานอกจากคุณค่าทางศิลปะแล้วยังเป็นการแสดงถึงแบบแผนความเป็นอยู่ในสังคม วันที่ ๒๘ พฤศจิกายน ๒๕๖๔ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิวัณณวรี นารีรัตน์ ราชกัญญา พระราชทานลายผ้า “ลายขอเจ้าฟ้าสิริวัณณวรีฯ”จากพระดำริ”ผ้าไทยใส่ให้สนุก”เพื่อเป็นของขวัญปีใหม่และสื่อความหมายถึง การส่งมอบความรักความสุขให้แก่ชาวไทย ทรงประทานอนุญาตให้กลุ่มทอผ้าทุกกลุ่มทุกเทคนิค สามารถนำไปใช้ทอผ้า ผลิตผ้าได้ สกร.ระดับอำเภอกุดชุม จึงส่งเสริมให้รวมกลุ่ม ทอผ้าลายขอซึ่งเป็นลายพระราชทานเพื่อเป็นผลิตภัณฑ์ของกลุ่มทอผ้า

กระบวนการทอผ้าพื้นเมือง มี 2 ขั้นตอน คือ 1. การปั่นฝ้าย ซึ่งกว่าจะได้เส้นใยต้องผ่านกรรมวิธี หลายอย่าง ดังนี้ 1.1 การอีดฝ้าย เป็นเครื่องมือที่ใช้หนีบฝ้ายเพื่อเอาเมล็ดออก 1.2 การยิงฝ้าย เป็นการเครื่องมือที่ทำให้ผ้าพองเป็นปุยฝ้าย 1.3 การผัดฝ้าย เป็นการพันหรือม้วนปุยฝ้ายให้เป็นหลอดหรือเป็นหางยาว โดยใช้ไม้คล้ายตะเกียบ 1.4 การปั่นฝ้าย เป็นการนำหางฝ้ายมาปั่นเป็นเส้นใย 1.5 การเปียฝ้าย คือการนำเส้นฝ้ายที่ได้จากการปั่นมาพันเป็นเป็นใจฝ้ายสำหรับทอผ้า 2. การทอผ้า ซึ่งใช้เครื่องมือในการทอผ้า คือ กี่ หรือกี่เมือง มีลักษณะเป็นโครงไม้ประกอบด้วย เสา 4 ต้น มีคานรับ มีที่นั่งสูงเหนือพื้นดิน มีคานพาดสำหรับแขวนฟืมและเขา ส่วนประกอบ ของ กี่ ประกอบด้วย 1) ฟืม ซึ่งเป็นอุปกรณ์สำคัญในการแขวนฝ้ายเส้นยืน ให้อยู่ในระยะห่างกันตามความละเอียดของเนื้อผ้า ที่ต้องการ 2) เขาหรือตะกอ เป็นแผงเชือกที่มีไม้ 2 อันเป็นตัวยึด ใช้แบ่งฝ้ายออกเป็นหมู่ เพื่อจัดชั้นของเส้นฝ้าย 3) กระสวย ใช้บรรจุแกนหลอดด้ายเส้นพุ่ง 4) ไม้เหยียบหรือไม้ตีนย่าสำหรับเหยียบให้เขายกขึ้นลง ก่อนสอดด้ายพุ่ง 5) ผังใช้สำหรับขึงหน้าผ้าให้ตึงริมผ้าไม่ย่น 6) หวีฝ้าย ใช้หวีฝ้ายเส้นยืนไม่ให้พันกันเวลาทอ 7) สะป้านหรือไม้พันผ้า ใช้เก็บผ้าทอที่ทอเสร็จแล้วด้านหน้าของที่นั่ง 8) เชือกหูก ใช้สำหรับต่อเครือหูกหรือชุดฝ้ายเส้นยืนให้ตึง ก่อนเริ่มขั้นตอนการทอผ้า ผู้ทอจะต้องมีการวางแผนว่าต้องการผ้าแบบใด เพื่อกำหนดขนาด ของฟืม สีและลวดลาย เพื่อเลือกเส้นใยและเทคนิคการทอ